است نيز پىبرده بود ، به شهادت اينكه مىبينيم از قديمترين زمانها امتهاى مختلف و با زبانهاى مختلف مبدأ حكم و امر و دستورات جامعه را رأس و رئيس ناميده ، و لغتهاى مختلفى از آن منشعب كرده است ، نظير رأس ، و رئيس و رئاسه ، و رأس الخيط ، ( سر نخ ) و رأس المدة ( سر رسيد ) ، و رأس المسافة ، و رأس الكلام ، و رأس الجبل ( سر كوه ) ، و همچنين سر جانداران و چهار پايان را رأس خوانده ، و نوك شمشير را رأس السيف ناميده است ، ( پس بشر از همان ديرباز به اهميت دماغ پى برده بود ، و ليكن به خاطر همان شواهدى كه گفتيم ، نمى توانست بپذيرد كه دماغ مركز فرماندهى بدن باشد ) . و ظاهرا همين مسئله باعث شد كه ادراك و شعور و هر چه كه بويى از شعور در آن باشد ، از قبيل : حب و بغض و رجاء و خوف و قصد و حسد و عفت و شجاعت و جرأت و امثال آن را به قلب نسبت دهند ، و منظورشان از قلب ، همان روحى است كه به بدن وابسته است ، و يا به وسيله قلب ، در بدن جريان مىيابد ، و لذا ادراكات نامبرده را ، هم به قلب نسبت مىدهند ، و هم به روح ، و هم به نفس ، گاهى مىگويند : فلانى را دوست دارم ، و گاهى مىگويند روحم او را دوست مىدارد ، و نيز مىگويند قلبم او را دوست مىدارد ، و گاهى هم مىگويند نفسم او را دوست مىدارد ، آن گاه اين مجاز گويى آن قدر ادامه مىيابد كه لفظ قلب را بر « نفس » اطلاق مىكنند ، هم چنان كه بسيار اتفاق افتاده كه از اين هم تجاوز نموده كلمه « صدر » را بر قلب اطلاق مىكنند چون قلب در سينه قرار دارد انحاء ادراكات و افعال و صفات روحى را به سينه نسبت مىدهند . و در قرآن كريم از اين قسم نسبتها در موارد بسيارى آمده ، از آن جمله فرموده : « يَشْرَحْ صَدْرَه لِلإِسْلامِ » « 1 » و نيز فرموده : « أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ » « 2 » و نيز فرموده : « وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ » « 3 » كه در اين آيه هم رسيدن دلها به گلوگاه كنايه است از تنگى سينه و نيز فرموده : « إِنَّ اللَّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » « 4 » و بعيد نيست كه اين گونه موارد در كلام خداى تعالى اشاره باشد به تحقيق اين نظريه ، چيزى كه هست متاسفانه تا كنون اين نظريه آن طور كه بايد و شايد روشن نشده است . شيخ ابو على ابن سينا ، در اين مسئله كه ( مركز ادراكات و صفات نفسانى در ساختمان

--> ( 1 ) سينه اش را براى پذيرفتن معارف اسلام فراخ كرده و مىگشايد . « سوره انعام ، آيه 125 » ( 2 ) سينه ات تنگى مىكند . « سوره حجر ، آيه 97 » ( 3 ) دلها ( جانها ) به گلوگاه رسيد . « سوره احزاب ، آيه 10 » ( 4 ) خداوند به آنچه كه از سينه ها مىگذرد ، دانا است . « سوره مائده ، آيه 8 »